Toespraak burgemeester Nationale Dodenherdenking
Het jaarthema van het comité 4 en 5 mei is ‘de geschiedenis begrijpen’. We staan stil bij de littekens die de Tweede Wereldoorlog heeft achtergelaten bij ooggetuigen en hun kinderen en kleinkinderen. Dat gebeurt via het vertellen van persoonlijke verhalen, maar ook door het grotere complexe verhaal van de geschiedenis te kennen. Om de geschiedenis en doorwerking van de oorlog zo goed mogelijk te kunnen doorgronden is het nodig om te reflecteren op die fundamentele vragen die ook nu nog aan de orde van de dag zijn: hoe werken mechanismen van uitsluiting en haat? En wat kunnen wij en de waarden van de democratische rechtsstaat, controle en evenwicht, daarin betekenen?
We putten bijna niet meer uit de directe herinneringen en stemmen van de slachtoffers, maar zijn aangewezen op wat is nagelaten aan getuigenissen, waarschuwingen en lessen. Op aandacht voor onze onzichtbare helden.
Het was mooi dat de voorzitter van de Stichting Koopvaardijpersoneel 40-45, Hubert Nijgh, bij mij op de lijn kwam. Hij wees me op een indrukwekkende lijst van vijftig namen van inwoners die in de oorlog als bemanning van de Nederlandse koopvaardij voeren en vochten voor onze vrijheid. Vijftig mannen, 38 van Marken, negen uit Monnickendam, twee uit Ilpendam en één uit Broek in Waterland. Negen van hen zijn gebleven op zee. De namen op het herdenkingsmonument worden zo meteen voorgelezen. Eén van die namen is Simon Groot. Simon voer op het stoomvrachtschip Terkoelei. In mei 1940 werd het Duitse schip in Surabaja gevorderd door de Nederlandse staat en werd ingezet om geallieerd materieel en voedsel te vervoeren. In konvooi HX229 werd het schip onderweg van New York naar Swansea in Wales getorpedeerd door een Duitse onderzeeër. Het schip zonk zo snel dat drie reddingsboten door de zuiging van het schip kapseisden en opvarenden verdronken. Simon Groot is op zee gebleven.
Als samenleving zijn we collectieve erfgenamen van deze en vele andere ervaringen. Om te begrijpen hoe het zover kon komen, maar ook om eerlijk te zijn over de vraag of het nog een keer zou kunnen gebeuren.
Hiervoor moeten we niet alleen kijken naar individuele verhalen, maar juist ook naar mechanismen die leidden tot een machinerie van uitsluiting en vernietiging. Dat kunnen doen door met elkaar in gesprek te gaan over de hedendaagse complexe realiteit. Over processen die in dusdanig veel stappen werden opgedeeld dat verantwoordelijkheden vervaagden. Welke signalen herkennen we? Welke onwaardige taal en handelingen vinden we in het hier-en-nu te ver gaan? En wat zouden we al in een vroeg stadium voor een ander kunnen doen?
Ik heb me voor een antwoord op deze vragen laten inspireren door onze mede inwoner en schrijver Tommy Wieringa. In zijn essay ‘Optimisme zonder Hoop’ verwijst hij naar de tactiek van Russische desinformatie. Hij schrijft dat angstige en verwarde mensen vatbaarder zijn voor autoritaire verleiding. Wanhopige mensen worden nog wanhopiger gemaakt, zonder zelfvertrouwen worden ze bruikbaar materiaal voor extremistische politieke krachten. Hij haalt Hannah Arendt aan, de Duits-Amerikaanse Joodse filosofe, bekend om haar analyse van totalitaire samenlevingen en haar verslag van het Eichmann proces. Volgens haar zijn eenzaamheid en verlatenheid de noodzakelijk te vervullen voorwaarden voor het begin van elke autocratische regeringsvorm. Macht ontstaat uit het samen handelen van mensen; geïsoleerde mensen zijn machteloos.
Morgen is het 81 jaar geleden dat in Wageningen de capitulatie werd getekend en Nederland zijn vrijheid terugkreeg.
Na vijf lange jaren van bezetting, ontbering en verdriet.
Geschiedenis begrijpen betekent dat we verder kijken dan feiten en jaartallen. Dat we ons verdiepen in keuzes die mensen moesten maken – soms onder onmenselijke omstandigheden.
Begrijpen betekent ook dat we ons afvragen:
Wat zouden wij doen?
Waar staan wij voor?
En wat vraagt vrijheid vandaag van ons?
In een wereld waarin oorlog dichterbij lijkt dan we lange tijd voor mogelijk hielden. Waar spanningen toenemen en verschillen soms groter lijken dan wat ons verbindt.
Juist daarom is het zo belangrijk dat we blijven herdenken.
En dat we blijven proberen te begrijpen.
Niet om het verleden vast te zetten, maar om het door te geven.
Niet alleen als verhaal, maar als verantwoordelijkheid.
Laten we die verantwoordelijkheid samen blijven dragen.
Door te blijven luisteren.
Door te blijven leren.
Door te blijven waken over die vrijheid die zovelen, zo hard bevochten hebben. En stil te staan bij degenen die slachtoffer werden van de nazi’s en andere totalitaire regimes.
Vrijheid is ons aller verantwoordelijkheid.
Dank u wel.
Burgemeester Marian van der Weele
Nationale Dodenherdenking in de Grote Kerk in Monnickendam op 4 mei 2026
Foto: Ria Houweling-Bouwman