Broek in Waterland
Broek in Waterland is met haar 2.388 inwoners een pittoresk dorp dat vlak boven Amsterdam ligt. Omringd door weilanden en water biedt het de nodige rust als tegenpool van Amsterdam. Maar dit betekent natuurlijk niet dat er in Broek in Waterland niks te doen is. U kunt er fietsen, kanoën, een bezoekje brengen aan verschillende monumenten, lekker uit eten of gewoon een wandeling maken door het beschermde dorpsgezicht. Dat veel mensen geïnspireerd raken door de pittoreske uitstraling van Broek in Waterland, blijkt uit het feit dat een relatief groot aantal kunstenaars die zich de afgelopen jaren in Broek in Waterland hebben gevestigd en galerieën hebben geopend.
Prachtige huizen
Broek in Waterland was in de zeventiende en achttiende eeuw één van de meest welvarende dorpen van Waterland. Veel reders, kapiteins en rijke kooplieden verlieten Amsterdam om buiten te gaan wonen. De Broekers kwamen openlijk uit voor hun rijkdom en lieten deftige huizen met prachtige interieurs bouwen. In een aantal monumentale woningen zijn de originele interieurs nu nog te bezichtigen. Dit was in 1573, tijdens de Tachtigjarige oorlog, wel anders. In 1573 werd het dorp platgebrand door Spaanse troepen. Nadat de Spaanse troepen waren weggetrokken en de rust was weergekeerd werd aan het eind van ditzelfde jaar begonnen aan de wederopbouw van Broek. Enkele huizen uit de late zestiende eeuw zijn nog bewaard gebleven, maar de meeste huizen in de oude kern dateren uit de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw.
U kunt de monumentale panden ook herkennen aan de pastelkleuren waarin ze geschilderd zijn. In de arme periode van Broek in Waterland werden de huizen vooral in grijstinten geverfd.
Naast zijn rijkdom in de zeventiende en achttiende eeuw stond het dorp bekend om zijn uitzonderlijke netheid. Veel reisbeschrijvingen van buitenlandse toeristen uit de achttiende en negentiende eeuw gaan hierover. Nog steeds kunt u genieten van de schoonheid van het dorp met zijn talrijke, veelal houten monumenten, beeldbepalende panden en de gerestaureerde kerk.
In het centrum van Broek in Waterland is het overgrote deel van de bebouwing voor 1850 gebouwd. Tot 1940 zijn de bouwactiviteiten beperkt gebleven. Het zal de oplettende bezoeker opvallen dat veel huizen meer dan één huisnummer hebben. In de periode van armoede, in de negentiende en een groot deel van de twintigste eeuw, werden de huizen namelijk dikwijls door meerdere gezinnen bewoond.
In tegenstelling tot wat u misschien op het eerste gezicht zou verwachten, is Broek in Waterland aanvankelijk geen boerendorp, maar een schippersdorp. Dit blijkt uit de toewijding van de parochiekerk aan de H. Nicolaas, die de patroon was van kooplieden en zeevaarders. In 1596 wilde men een vroedschap instellen als volksvertegenwoordiging. Dit werd echter verworpen met het argument dat een groot deel van de mannen vrijwel permanent op zee voer, en het dus nooit mogelijk was om alle burgers bij elkaar te krijgen.
Na de zeevaart
In de zeventiende eeuw ging het met de Broeker zeevaart snel bergafwaarts. Rond 1700 was de voornaamste bron van inkomsten de intensieve veehouderij, die vooral vanaf 1650 in rap tempo was opgekomen. Het nabije Amsterdam was een gretige afnemer van verse zuivelproducten, die per schuit werden aangevoerd. Veepest en overstromingen maakten een abrupt einde aan deze veehouderij in de eerste helft van de achttiende eeuw. In de loop van de achttiende en negentiende eeuw waren het vooral de handel en het verzekeringswezen waarmee de inwoners hun geld verdienden.
Unieke woningbouw
De wijze waarop de 'economische geschiedenis' haar stempel heeft gedrukt op de bebouwing van het dorp, mag zeker interessant genoemd worden en is uniek in Nederland. De huizen liggen losjes gegroepeerd rondom het Havenrak, een natuurlijke verwijding van het watertje de Ee, dat als havenbekken dienst deed. In de beginjaren van de Tachtigjarige oorlog werd het dorp grotendeels verwoest en daarna als schippersdorp weer opgebouwd. Het traditionele Broeker huis stond vanwege de slappe bodem uit één bouwlaag en was geconstrueerd met een houtskelet en houten wanden.
De huizen waren langwerpig van vorm en bestonden uit een 'voorhuis' met één of twee woonvertrekken daarachter. De massale overschakeling op de veehouderij na 1650 heeft tot een huistype geleid dat nergens anders in Nederland voorkomt. De oude huizen bleven namelijk gewoon bestaan maar werden aan de achterkant uitgebreid met een boerderijgedeelte. Dit kreeg de vorm van een vierkante 'tas' of 'hooischuur', waarlangs in de 'buitenstijlruimte' aan één of twee zijden vee kon worden opgesteld. Dit 'vierkant' werd bij sommige huizen na de teruggang van de veehouderij weer verwijderd. Bij anderen werd het als extra woonvertrek gebruikt. Nog steeds kunt u genieten van de schoonheid van het dorp met zijn beeldbepalende panden en de gerestaureerde kerk. De Broeker Kerk is van half mei tot eind september opengesteld voor bezoekers. Het prachtige interieur met een plafondschildering van rond 1700 en gebrandschilderd raam uit 1640 is zeker het bezichtigen waard. Ook is er in de kerk veel praktische informatie over het dorp en de gemeente Waterland te verkrijgen.
Vereniging Oud Broek in Waterland
De Vereniging Oud Broek in Waterland kan u meer vertellen over de historie van dit dorpje. U kunt de 
website bekijken of bellen met telefoonnummer 06 - 53 923 773.
Hoogtepunten van Broek in Waterland
- Broek in Waterland heeft een beschermd dorpsgezicht met een bijzonder rijke geschiedenis en leent zich goed voor een wandeling langs de grotendeels houten huizen uit de 17e, 18e en 19e eeuw. De panden worden gekenmerkt door houtsnijwerken en de bijzondere (grotendeels grijze) tinten waarin zij zijn geschilderd.
- De Broeker Kerk is een tweebeukig laat gotisch gebouw met een westtoren en een vijfzijdig gesloten koor. In 1573 is de kerk verwoest door de Spanjaarden. De Broekers begonnen in 1628 met de herbouw van de kerk op de oude fundamenten. Een gebrandschilderd raam uit 1640, in een omlijsting uit 1729, verbeeldt in vijf scènes de geschiedenis van de kerk. Het interieur van de kerk is rijkelijk gevuld met meubilair en ornamenten uit de glorietijd van het dorp (geopend van mei tot en met september).
- Het Beroemde Huis, aan De Erven 10-14, behoort tot de top 100 van de best bewaarde interieurs van Nederland. Het heeft een schat aan veelkleurige wand- en plafondschilderingen uit de late zeventiende eeuw (op afspraak te bezichtigen, tel: 06 - 24 68 7555).
- Broek in Waterland is ook het dorp en de omgeving waarin het beroemde kinderboek "Hans Brinker or the Silver Skates" (VS, Mary Mapes Dodge, 1865) zich afspeelt. De fictieve 'Broeker' geniet overal in de wereld grote bekendheid, vooral als het jongetje dat met zijn vinger in de dijk een overstroming tegenhield.